Postoji opasna i duboko ukorijenjena pretpostavka da historija počinje tek onda kada se pojavi država. Sandžak se često posmatra upravo kroz tu pogrešnu prizmu.
Postoji opasna i duboko ukorijenjena pretpostavka da historija počinje tek onda kada se pojavi država. Kao da prije pečata, granice i ustava nije bilo ljudi, poretka, ekonomije ni pamćenja. Sandžak se često posmatra upravo kroz tu pogrešnu prizmu: kao prostor koji, pošto nema vlastitu državu, navodno nema ni punu historijsku težinu.
To nije akademska greška. To je politička redukcija.
Država nije jedina mjera historije
Historija nije niz zastava, nego niz kontinuiteta. Ljudi su živjeli, radili, trgovali, vjerovali i pamtili mnogo prije nego što su savremene balkanske države uopće nastale. Sandžak je kroz stoljeća imao administrativni okvir, ekonomski značaj i jasno prepoznatljivo ime — ne kao izuzetak, već kao pravilo svog vremena.
To što taj kontinuitet nije kulminirao u modernoj nacionalnoj državi ne znači da je bio slab, nepostojeći ili privremen. Naprotiv: mnoge regije u Evropi imaju snažan historijski identitet bez da su ikada bile suverene države. Njihova legitimnost ne proizlazi iz međunarodnog priznanja, već iz trajanja.
Sandžak kao prostor upravljanja, ne praznine
Sandžak nikada nije bio "ničija zemlja". On je bio jasno definisan prostor upravljanja, sa svojim centrima, putevima, trgovačkim vezama i društvenim slojevima. Njegov značaj nije bio simboličan, već funkcionalan. Upravo zbog toga je bio važan — i upravo zbog toga je često bio predmet tuđih interesa.
Problem nastaje onda kada se historija tumači unazad, iz današnje perspektive, kao da je krajnji cilj svakog prostora morao biti stvaranje nacionalne države. Takav pristup briše sve oblike političke i društvene organizacije koji ne odgovaraju savremenim kategorijama.
Šta se dešava kada se kontinuitet prekine na papiru
Kada su povučene nove granice, Sandžak nije nestao. Nestao je samo njegov institucionalni okvir. Ljudi su ostali. Imena su ostala. Pamćenje je ostalo. Ali je narativ prekinut — podijeljen između različitih državnih priča koje ga nikada nisu u potpunosti prihvatile kao svoj.
Tada počinje ono što traje i danas: Sandžak postoji, ali se objašnjava; spominje se, ali se ne kontekstualizira; priznaje se geografski, ali ne historijski. Kao da je historija regije završena onog trenutka kada je izgubila administrativnu cjelovitost.
Historija koja se ne uklapa biva zanemarena
Sandžak ne ulazi lako u jednostavne nacionalne narative. Njegova složenost, višeslojnost i kontinuitet često su "nezgodni". Lakše je govoriti o čistim linijama nego o stvarnim ljudima. Lakše je prihvatiti historiju koja potvrđuje sadašnje granice nego onu koja ih dovodi u pitanje — čak i implicitno.
Zato se Sandžak često tretira kao izuzetak, umjesto kao dokaz da Balkan nikada nije bio onoliko jednostavan koliko se danas pokušava predstaviti.
Bez države ne znači bez prava na sjećanje
Ovo nije argument za retroaktivnu državnost, niti pokušaj da se prošlost romantizira. Ovo je poziv na elementarnu intelektualnu poštenost. Regije ne moraju imati državu da bi imale historiju, niti narod mora imati suverenitet da bi imao kontinuitet.
Sandžak ne traži da mu se nešto izmisli. Traži samo da se ono što je postojalo — i što i dalje postoji — ne briše tišinom ili pojednostavljivanjem.
Ako je država pravna činjenica, onda je historija ljudska. A ljudska historija Sandžaka ne počinje, niti završava, administrativnim odlukama.
